De hydrofoil onder je board en zijn naamgenoten
Een foiler, de schipper van een snelle veerboot en iemand met een buitenboordmotor aan zijn bootje zeggen alle drie ‘hydrofoil’. Ze bedoelen elk iets anders. Zoek je het woord op, dan krijg je hun spullen dwars door elkaar te zien.
Hier gaat het om de eerste betekenis: een vleugel onder water, die met een mast aan de onderkant van een board vastzit. In het Nederlands heet die vleugel een draagvleugel. Op het water en in de winkel hoor je toch vooral hydrofoil, of kortweg foil, en een board met zo’n vleugel eronder is een hydrofoilboard. Hydrofoilen is hetzelfde als foilen, alleen langer gezegd.
Strikt genomen is de hydrofoil alleen de vleugel zelf. In het dagelijks taalgebruik heet het geheel van vleugel, fuselage en mast gewoon een foil, en foilen is de verzamelnaam voor alle sporten die op die vleugel draaien.
De boot is de oudste betekenis. Een draagvleugelboot, ook hydrofoilboot genoemd, rust bij snelheid niet meer op zijn romp maar op vleugels eronder. Het principe is hetzelfde als onder een board, alleen op een heel andere schaal. Welke boten er nu zo varen en hoe ze opstijgen en landen, lees je bij de hydrofoilboot.
Een efoil valt onder de eerste betekenis. Het is een hydrofoilboard met een elektromotor, en die motor maakt wind en golven overbodig. Motor, accu en het gewicht van zo’n board komen aan bod in de uitleg over efoilen.
Blijft de buitenboordmotor over. Onder de naam hydrofoil vind je ook een onderdeel dat je aan de motor van een boot monteert. Dat is een ander product, en met foilen op een board heeft het niets te maken.
Wat de foil onder water doet
Een hydrofoil werkt als de vleugel van een vliegtuig. Zodra er lucht of water langs het profiel stroomt, ontstaat er lift. Bij de foil is dat water, en daarin zit het enige verschil. Omdat water vele malen dichter is, volstaat een beetje snelheid al voor flink wat draagkracht.
Naarmate het board op gang komt, groeit die lift, tot er op een bepaald moment genoeg is en het board uit het water komt. Vanaf dat moment zitten alleen de slanke mast en de vleugel nog onder het oppervlak. Het board duwt geen water meer voor zich uit. Van het natte oppervlak blijft een fractie over, en de weerstand keldert. Dat ene moment waarop het board ‘opstijgt’, geeft foilen zijn vlieggevoel. Niets anders op het water lijkt erop.
Daarom voelt foilen ook zo zacht aan. De vleugel werkt in het rustige water onder het oppervlak, terwijl jij erboven glijdt in plaats van over de golven te stuiteren. Rimpelingen en kleine golfjes stromen ongehinderd langs de mast. Het board slaat niet op het water en trilt niet mee. Het zweeft.
Vier onderdelen vormen samen de foil. De voorvleugel (front wing) levert verreweg de meeste lift: hoe groter zijn oppervlak, hoe eerder hij loskomt en hoe rustiger hij je draagt. Erachter zit de achtervleugel, de stabilizer, die het geheel in balans houdt, zoals het staartstuk van een vliegtuig. De fuselage verbindt de twee vleugels, en de mast koppelt alles aan het board. Die mast is meestal tussen een halve en een hele meter lang.
De vlieghoogte stuur je met je lichaam; knoppen komen er niet aan te pas. Leg je gewicht naar achteren en het board klimt; leun naar voren en het zakt terug naar het oppervlak. Op papier klinkt dat ingewikkelder dan het aanvoelt. Na een paar uur op het water is het dezelfde reflex als je evenwicht houden op de fiets, en op een gegeven moment denk je er niet meer over na.
Tussen te langzaam en te hoog ligt een werkgebied, en dat voel je duidelijk. Ga je te langzaam, dan is er te weinig lift en zakt het board terug op het water. Laat je het te hoog klimmen, dan breekt de voorvleugel door het oppervlak, valt de lift in één keer weg en plonst het board terug. Het typische op en neer van beginners, in het Engels ‘porpoising’, is niets anders dan het zoeken naar dat werkgebied. Na een paar oefenrondjes vlakt het vanzelf af.
Uit hetzelfde principe volgt de vorm van de vleugel. Een grote voorvleugel komt al bij lage snelheid los en draagt je ontspannen en voorspelbaar, en daarom leert bijna iedereen op de grotere maat. Een kleine is sneller en wendbaarder, maar reageert op elke kleine beweging. Voor de mast geldt iets vergelijkbaars. Op een kortere leer je makkelijker, omdat je van minder hoog valt en het geheel minder wiebelt. Een langere laat je op onrustig water meer speling, zodat de vleugel de hele tijd onder het oppervlak blijft. Wie tussen de twee maten voorvleugel twijfelt, vindt de verschillen in de tabel.
Veeg opzij voor de andere kolommen
| Kenmerk | Grotere voorvleugel | Kleinere voorvleugel |
|---|---|---|
| Wanneer komt hij los? | al bij lage snelheid | vraagt meer snelheid |
| Hoe hij vliegt | rustig, voorspelbaar | reageert op elke kleine beweging |
| Wendbaarheid | trager, wijde bochten | snelle, speelse richtingswissels |
| Het best voor | leren en ontspannen rondvaren | gevorderden die snelheid zoeken |
Foilsporten van efoil tot windfoil
Onder elke foilsport zit dezelfde vleugel. Wat verschilt, is de kracht die het board vooruitduwt, en inmiddels heeft bijna elke watersport zijn eigen foilvariant.
Het comfortabelst stap je in met de efoil. Een elektromotor drijft de foil aan, zodat je geen golven en geen wind nodig hebt. Met een druk op de knop vlieg je, ook boven een meer dat zo glad ligt als een spiegel.
Wingfoilen hoort bij de watersporten die de laatste jaren het snelst zijn gegroeid. Een opblaasbare wing in je handen vangt de wind, en de foil tilt je al bij matige wind boven het water.
Met surffoilen berijd je golven op een foil. Daarmee neem je zelfs kleine golven mee die nog niet breken en die je met een klassieke surfplank nooit te pakken krijgt.
Bij supfoilen komt de foil onder een supboard. Met de peddel kom je op snelheid, daarna neemt de vleugel het werk over. Uit die combinatie is ook het downwinden ontstaan: op open water met de wind mee over de deining glijden.
Kitefoilen is de foilversie van het kitesurfen. Op gang kom je al bij minder wind, en de raceklasse is inmiddels een olympisch onderdeel.
Windfoilen ten slotte geeft het klassieke windsurfen een nieuwe draai. Het zeil blijft, maar de foil laat het board al glijden bij een zuchtje wind waarbij een gewone windsurfer stil blijft dobberen.
In de tabel zie je per sport waar de kracht vandaan komt en wat je vooraf nodig hebt.
Veeg opzij voor de andere kolommen
| Sport | Aandrijving | Wat heb je nodig? | Past het best bij |
|---|---|---|---|
| Efoil | elektromotor | een geladen accu; spiegelglad water is genoeg | complete beginners, snel resultaat |
| Wingfoil | opblaasbare wing in je handen | matige wind | sportieve beginners en wie al verder is |
| Surffoil | de energie van de golf | golven en een goede beheersing van het surfen | ervaren golfsurfers |
| Supfoil | peddel en deining | een goed evenwicht; wie al supt, heeft een voorsprong | suppers en wie downwind wil |
| Kitefoil | kite | wind en de basis van het kitesurfen | ervaren kiters |
| Windfoil | windsurfzeil | de basis van het windsurfen; lichte wind is genoeg | windsurfers |
Wat foilen je geeft en wat het vraagt
In een paar jaar heeft de foil de watersport flink veranderd, om redenen die je op het water meteen merkt. Omdat de weerstand zo klein is, haalt een foil merkbaar meer snelheid uit dezelfde wind, dezelfde golf of hetzelfde motorvermogen. Een zwak briesje of een klein golfje is dan al genoeg om te glijden, op dagen waarop er vroeger te weinig energie in het water zat.
Daar komt de rit zelf bij. Het board vliegt boven alles wat er aan het oppervlak gebeurt, en daardoor voelt zelfs water met korte golfjes aan als verse poedersneeuw. Ook de stilte telt: geen geklap, geen opspattend water, alleen het zachte ruisen van de vleugel onder je. Wie die combinatie één keer heeft gevoeld, stapt niet makkelijk terug op een gewoon board.
Vanaf de kant ziet het er vreemd uit. Stel je een rustige zomermiddag aan een meer voor, met een lichte rimpeling op het water en zeilboten die in een zwak windje voortdrijven. Dan glijdt er iemand voorbij die boven het water lijkt te zweven. Het board raakt het water niet, je hoort bijna niets en een kielzog zie je nauwelijks. Bij de eerste keer geloof je je ogen amper. De vleugel die het mogelijk maakt, zit onder water en is vanaf de kant onzichtbaar, en vandaar dat het op toverkunst lijkt.
Minder vaak hoor je dat foilen training en ontspanning tegelijk is. Het voortdurende balanceren traint je rompspieren en je benen zonder dat je het merkt, en vliegen vraagt zoveel aandacht dat de gedachten van alledag stilvallen. Veel foilers komen niet terug voor de snelheid, maar voor dat halfuur waarin alleen het water, de vleugel en de volgende bocht bestaan.
Er hoort een keerzijde bij. De foil is hard en scherp, dus beschermende uitrusting en ruim afstand tot anderen horen er altijd bij. Door zijn diepgang stelt hij meer eisen aan het water dan een gewoon board, en het materiaal is kwetsbaarder, want op de randen en het profiel moet je letten. Een leercurve heb je overal, al verschilt de steilheid sterk per discipline. Neem je die voorwaarden voor lief, dan krijg je er een van de puurste gevoelens op het water voor terug. Zo komt het dat veel foilers uiteindelijk helemaal overstappen.
Welke foilsport past bij je?
Begin bij de sport die je al doet. Blijf dicht bij huis als je al op een board staat. Een surfer zet de logische volgende stap met surffoilen, een windsurfer met windfoilen, een kiter met kitefoilen en een supper met supfoilen. Daar komen je bestaande reflexen het best van pas. Hoe een golf, een zeil of een kite zich gedraagt, weet je dan al, en je aandacht kan helemaal naar de foil.
Zonder boardervaring liggen de efoil en het wingfoilen het meest voor de hand. Op de efoil vliegen de meeste mensen na een paar uur stabiel. Wingfoilen vraagt meer geduld, en beloont je daarna met tochten op windkracht alleen, zonder motor. Eerder gesurft hebben is daarbij geen voorwaarde: ervaring op een board maakt het leren sneller, maar ook zonder leer je beide vanaf nul. Een vast aantal uren dat voor iedereen klopt, kan niemand je beloven, want de leertijd verschilt per persoon.
Kijk daarna naar je eigen water. Op een meer in het binnenland, waar de wind vaak zwak is en echte golven zeldzaam zijn, voelen de efoil, de wingfoil en de windfoil zich het meest thuis. Daar ligt precies de kracht van de foil: van lichte wind maakt hij een vlotte glijtocht. Surffoilen en downwind supfoilen leven van deining en komen het best tot hun recht op een reis naar de kust of op groot, open water. Geen toeval dus dat de efoil en het wingfoilen op vlak water het snelst terrein winnen.
Dan de vraag wat je van de sport verwacht. Zoek je rustig, bijna meditatief glijden, en wil je dat familie of vrienden het op elk moment kunnen proberen, dan is het comfort van de efoil niet te verslaan. Wil je een sport waarin je jarenlang kunt groeien, met meer wind, hogere sprongen en langere tochten, dan bieden de windsporten meer uitdaging. Veel van wat je in de ene foilsport leert, neem je mee wanneer je later van discipline wisselt.
Foilen is niet voor iedereen. Een foil is de verkeerde keuze voor wie het liefst in ondiep water vlak bij het strand blijft, want daarvoor steekt hij te diep. Wie helemaal geen leercurve wil, komt bij elke discipline behalve de efoil bedrogen uit, en ook op de efoil ben je eerst een aantal uren aan het oefenen. Werk eerst aan je instelling als je beschermende uitrusting overbodig vindt. De scherpe vleugel vraagt respect, en juist dat respect houdt de sport veilig.
Goed foilwater herken je niet aan het uitzicht
Diepte komt eerst, en niet alleen op de plek waar je het water in loopt, maar over je hele route: de vleugel werkt diep onder het oppervlak. Daarna kijk je naar de bodem, want stenen, palen en dichte waterplanten zijn de natuurlijke vijanden van de vleugel. Hoe minder zwemmers, vissers en boten er in de buurt zijn, hoe vrijer je kunt oefenen. Zoek ook een oever waar je board en foil zonder stoten tot in diep water kunt dragen.
De precieze diepte lees je af aan je eigen materiaal. De mastlengte die de fabrikant voor je foil opgeeft, is de ondergrens, en daar tel je voor een val nog een ruime marge bij op. Die optelsom moet over je hele route kloppen.
Zulk water vind je op veel plekken: grote meren met open stukken, rustige baaien aan de kust, brede en kalme stukken rivier. Elk type heeft zijn eigen karakter. Op beschut, vlak water gaan je eerste pogingen het makkelijkst; aan een open kust komen er wind en golven bij, en daar heb je wat meer ervaring nodig. Langs ondiepe oevers is overal dezelfde voorzichtigheid op zijn plaats: blijf in het diepere deel. Aan het uitzicht zie je evenmin of je er mag varen, want ook dat is niet overal hetzelfde. Voor de foil met motor staat per land beschreven waar en hoe een efoil het water op mag.
Ken je een water niet, vraag het dan eerst aan de mensen die er vaak komen. Niemand kent de bodem, de velden met waterplanten en de drukke vaarroutes beter. Voor je eerste pogingen is huren op een vaste plek sowieso de eenvoudigste weg, want samen met het materiaal krijg je de kennis van de plek erbij.
Bij een verhuurder of tijdens een les ligt de uitrusting normaal gesproken klaar, en je kunt er verschillende opstellingen naast elkaar proberen. Waar je in de buurt een efoil kunt huren, met of zonder les, zoek je op in ons overzicht van scholen en verhuurders. Een eigen foil koop je pas wanneer je weet welk materiaal bij je niveau en bij je eigen water past.
Je eerste vlucht begint liggend
Met welke foilsport je ook begint, de eerste keer verloopt bijna overal hetzelfde. We nemen hier de efoil als voorbeeld, omdat die de comfortabelste instap is: wind en golven heb je niet nodig. Wachten op een vlaag of een golf pakken hoeft niet, zodat al je aandacht naar het board onder je voeten gaat. De volgorde van de stappen blijft overal gelijk. Eerst went je lichaam aan het board, dan aan de snelheid, en pas helemaal aan het eind aan het vliegen.
De eerste ritjes lig je op het board. Zo leer je hoe het reageert op gas en hoe je je gewicht naar voren houdt, zodat de neus niet in het water duikt. Daarna kom je op je knieën en ga je voorzichtig staan, nog steeds glijdend over het water, zonder te vliegen. Pas als dat allemaal stabiel voelt, komt het echte moment. Je verplaatst je gewicht zacht naar achteren, en het board komt los.
Die eerste vluchten duren meestal maar een paar seconden. Het board stijgt, je schrikt, je leunt uit reflex naar voren en het board landt weer. Fout is dat niet. Zo leert je lichaam waar het werkgebied van de vleugel ligt, en beetje bij beetje rek je de tijd in de lucht op, tot je op een dag merkt dat je lange, gelijkmatige bogen vliegt. Deze beginnersfouten kun je beter vermijden:
- Te vroeg gaan staan. Liggend en geknield oefenen voelt saai, maar juist zo bouw je de stabiliteit op die je later op je voeten nodig hebt.
- Ondiep of rotsig water kiezen. De mast steekt diep onder het oppervlak. Raakt de vleugel de bodem, dan kun je gewond raken en loopt je materiaal schade op.
- Vlak bij andere mensen oefenen. Een beginner valt onvoorspelbaar, en de foil is scherp. Houd ruim afstand van zwemmers en anderen op het water.
- Naar voren springen bij een val. Laat je altijd zijwaarts of naar achteren vallen, zo ver mogelijk van de foil en nooit in de richting van de neus.
- Stijf staan met gestrekte knieën. Gebogen knieën vangen de schokken op. Zonder die vering groeit elke kleine schommeling verder aan.
- Naar de neus van het board staren. Kijk naar de horizon. Op de fiets staar je ook niet naar je voorwiel, en zodra je opkijkt, gaat je evenwicht erop vooruit.
Zodra je zonder haperen rechtdoor vliegt, begint de tweede helft van het leren: de bochten. Begin met wijde, vlakke bogen. Kijk naar waar je heen wilt, laat je schouders en heupen je blik volgen en druk met je voet zacht op de binnenkant van de bocht. De foil reageert op elke kleine gewichtsverschuiving, en ook hier geldt dat minder meer is. Laat abrupte bewegingen achterwege en bouw het stap voor stap op. Voor veel foilers is de eerste bocht die ze helemaal vliegend nemen een groter moment dan de eerste keer loskomen.
Een helm en een impactvest sla je nooit over, want als beginner val je gegarandeerd. Neem ook een les als je dat kunt regelen.
Veilig foilen, voor jezelf en voor anderen
Hoe veilig je foilt, beslis je voor een groot deel al op de kant. Loop voor vertrek dit korte lijstje door:
- Controleer de waterdiepte. In de meeste gevallen reikt de mast een halve tot een hele meter onder het oppervlak. Tel daar over je hele route een ruime marge voor een val bij op.
- Kijk naar het weer. De foil glijdt al bij weinig wind, maar trekt de wind aan of komt er onweer opzetten, dan ga je net als ieder ander op tijd naar de kant.
- Kies een leeg stuk water. Blijf uit afgebakende zwemplekken en houd ruim afstand van zwemmers, vissers en andere foilers.
- Kleed je naar de omstandigheden. Helm en impactvest altijd; in kouder water komt daar een wetsuit bij.
- Ga op onbekend water niet alleen. Zorg op zijn minst dat iemand weet waar je bent en wanneer je terug hoort te zijn.
Op het water zelf volstaat één eenvoudige afspraak. De foil is snel en bijna geruisloos. Anderen horen je niet aankomen, en uitwijken is altijd jouw taak. Passeer langzaam en met een wijde boog langs zwemmers, roeiers en gevallen foilers die zich aan hun materiaal vasthouden. Dat alles pleit niet tegen de sport. Foilen vergt meer zorg dan een gewoon board, maar met zulke gewoonten, het liefst geleerd onder begeleiding, blijft het risico beheersbaar en gaat er niets af van het plezier.
Op de meeste meren en kusten is de zomer het hoofdseizoen. Met het juiste wetsuit is foilen in het voorjaar en het najaar ook prachtig, en dan heb je het water vaak bijna voor jezelf. Koud water zoek je pas op wanneer je al een tijdje foilt, liefst samen met iemand en dicht bij de kant, want een val is daar een heel ander verhaal.
Onderhoud van je hydrofoil
Een hydrofoil is een precisie-instrument. Hoe goed hij vliegt, hangt af van het profiel en de randen van de vleugel, en die moeten heel blijven. Een beschadigde rand of een losse verbinding is geen cosmetisch probleem. Het verstoort de stroming, en dat voel je meteen aan de stabiliteit. Onderhoud is gelukkig niet ingewikkeld, alleen vraagt het regelmaat:
- Spoel de foil na elke keer varen af met zoet water. Na zout water moet dat altijd, want zout tast als eerste de schroeven en de verbindingen aan.
- Controleer de schroeven regelmatig, maar draai ze niet te vast aan. Dat beschadigt de schroefdraad en het materiaal.
- Vervoer de vleugels in hoezen. De randen zijn het kwetsbaarst: een tik in de kofferbak beschadigt ze net zo zeker als een steen in het water.
- Leg het board nooit met de foil naar beneden op harde of rotsachtige grond. Op de kant ligt het altijd met de foil omhoog.
- Laat kleine schade vroeg repareren, voordat er water dieper in het materiaal trekt.
Na een klap verdient de controle extra aandacht. Heeft de vleugel de bodem, een steen of de steiger geraakt, ga dan vóór de volgende keer met een vinger langs de randen. Bekijk ook de verbindingen tussen mast en board en tussen vleugel en fuselage. Een kleine kerf is snel hersteld. Een gebarsten verbinding bezwijkt daarentegen op het water, onder belasting, en daar kom je er liever niet achter. Vliegt de foil ruwer of luider dan normaal, dan zit de oorzaak bijna altijd in schade aan de vleugel. Zoek eerst uit wat het is en ga pas daarna weer het water op.
Na het seizoen haal je de foil uit elkaar, maak je de verbindingen schoon en berg je alles droog op, uit de directe zon. In het voorjaar, voordat je weer het water op gaat, loop je dezelfde controle in omgekeerde volgorde door: schroeven, randen, verbindingen. Zo houdt een foil jarenlang zijn vorm, en vliegt hij na de winter zoals op de dag dat je hem opborg.
De foil begon onder schepen
Onder boards is de vleugel onder water niet begonnen. De techniek komt uit de scheepvaart, waar ze bekend werd door de draagvleugelboot. Legendarisch zijn de passagiersboten op vleugels die tientallen jaren over de Donau tussen Wenen en Boedapest voeren. Vandaag tilt hetzelfde principe de racejachten van de America’s Cup boven het water, en ook een nieuwe generatie elektrische veerboten op foils.
Boards hebben de vleugel onder water voor iedereen bereikbaar gemaakt, en nu krijgt hij een nieuwe taak in de elektrische scheepvaart: minder weerstand levert daar naast plezier ook bereik en stilte op.
